Tulpen; Laleler

Laleler

Lalenin kökeni

Lale, gülün yanısıra muhtemelen dünyadaki en yaygın süs bitki türlerinden biri. Eğer bir bitki yüzyıllar boyunca yetiştirilirse, kökenleri birbirine karışır. Çünkü insanın yetiştirdiği bitki yaban bitkileriyle melezleşir ve bölgesel iklim koşullarına bağlı olarak bağımsız yabani türlere tekrar dönüşürler. Lalenin orijinal yabani türleri hangileriydi? Gordion düğümünün efsanesinle kıyaslanabilecek bir soru.

Lale aslen bir bozkır ve dağ bitkisiydi. Vikipedi'ye göre, tanınan lale cinslerin çoğu günümüzün Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan, İran, Tacikistan, Türkiye, Afganistan, Çin ve Kafkasya bölgelerinden gelmektedir (09.05.2023 itibariyle kaynakların sıklıklarına göre sıralanmıştır).

Türkiye ve Laleler

Schwarze Tulpen; Siyah Laleler

Annem bana memleketinden pek çok hikâye anlattırdı - hep memleket özlemiyle doluydu hikayeleri, memleket toprağı kokuyorlardı, Türkiye güneşinin tadındaydılar. Hikâyelerinden biri babasının İstanbul'daki bahçesiyle ilgiliydi. Bahçesinde Hollanda'dan ithal edilen siyah laleler yetişiyormuş zamanında. Böylece siyah lalenin Osmanlı döneminden kalma bir cins olduğunu ve bu lale cinsi Osmanlıdan Hollanda'ya gidip oradan tekrar memleketine döndüğünü öğrendim.

Türkiye'de lale sadece bir döneme "Lâle Devri (1703-1730)" adını vermekle kalmamış, şiirlere ve şarkılara yolunu bulmuş, rengi ve şekli ile ebru sanatında tasvir edilmiş, başörtülerde ve kumaşlarda süs olarak kullanılmış, çini dekorlarına yansımış, bazı Türk kahve fincanları bile şeklini laleden almıştır. Bu sıralama süresiz olarak devam ettirilebilir.

Ebru Tulpe; Ebru Lale

Bu nedenle diğer tüm süs lale çeşitlerinin yetiştirildiği orijinal lalenin aslen Anadolu bölgesinin yaban bitkisi olduğuna ikna olmuştum. Hatta bu varsayımım yıllar önce seğir ettiğim bir televiyzon reportajı tarafından kanıtlanmıştı. Ancak burada "lale" bitkisini araştırdıkça çok şaşırdım. Çünkü lale hakkında çok farklı hikayeler var.

Lalenin isimleri

Tulpen; Laleler

Hikayenin biri türkçede "Lale" olan ve aslen farsçadan gelen adı Avrupa dil alanında neden kullanılmadığının kısa hikayesini anlatır. Avrupa'da lale soğanı ve onun kırmızı rengi Şark'a özgü olan kavuklara benzetilmiştir. Bu benzetmeye dayanarak, türkçeden gelen "Tülbent" kelimesi Hint-Avrupa dil aile alanında varyasonları ile hem türban hem de lale için kullanılmıştır („Tulpe“, in: Wolfgang Pfeifer et al., Etymologisches Wörterbuch des Deutschen (1993), digitalisierte und von Wolfgang Pfeifer überarbeitete Version im Digitalen Wörterbuch der deutschen Sprache).

Lalenin farklı dillerdeki isimleri:

  • Tulip ingilizcesi
  • Tulip peştuca
  • Tulipa ispanyolca
  • Tulp felemenkçe
  • Tulpe almanca
  • Tyul’pan rusça
  • Tulipan sırpça
  • Lala sırpça
  • Lale türkçe
  • Lāle farsça
  • Lola özbekçe
  • Lola tacikçe

Farsçada "Lāle" kırmızı çiçekleri ifade etmek için de kullanılır. Etimolojik olarak, lale isim unsuru "Lal" hem Farsça hem de Sanskrit dilinde kırmızı anlamına geliyor gibi görünmektedir„Lale“ Türkçe Etimoloji 19.05.2023).

Lalenin yolculuğu

Tulpen; Laleler

Lale eski zamanlarda Uzak Doğu ve Hindistan'da biliniyordu - duvar resimleri ve ahşap oymalar buna tanıklık ediyor. Lalenin yolculuğu 16. yüzyılın ortalarında Avrupa'ya, nihayetinde de bugünkü Hollanda'ya düştü. Hollanda'ya Büyük Britanya, İtalya, İsviçre ya da Avusturya üzerinden gelip gelmediği belirsizliğini korumaktadır. Net olan tek şey, Hollandalıların - dolaylı ya da doğrudan - laleyi Osmanlılardan, Osmanlıların Perslerden ve Perslerin de yönettikleri bölgelerdeki yerli halklardan aldıklarıdır.

Hollanda ve Laleler

Tulpenfelder; Lale tarlaları

Avrupa'da lale neredeyse sadece Hollanda ile çağrıştırılır. 16. yüzyılda Hollanda'ya nasıl geldiğine dair farklı hikayeler vardır. Bunlardan biri lale soğanlarının Osmanlı İmparatorluğu'ndan çalındığını, bir diğeri ise Sultan Süleyman diplomat Busbecq'e hediye ettiği anlatır. "Lalenin yolculuğu" hakkında bunlardan ayrı başka birçok hikayesi var.

Ancak Hollanda, lale için elverişsiz bir bölge olmasına rağmen, halkının çalışkanlığı ve iş zekasıyla, laleyi Hollanda'nın bir ürünü haline getirmeyi başka hiçbir ülkenin yapamadığı kadar başarmıştır.

Lale, ilk borsa çöküşün nedeni

Tulpen; Laleler

Osmanlılar muhtemelen başlarını sallayarak "Avrupalılar tuhaf bir millettir" derlerdi. Ateşli hasta gibi lale için yanıp tutuşmuşlardı. Para hırsı laleyi spekülatif bir balona dönüştürmüştü. Bu durum zirveye ulaştığında, tek bir lale soğanı Amsterdam'ın lüks bir semtinde kanal üzerindeki bir mülk kadar değerindeydi. Sonunda, bu spekülatif balon 1637'de patladı ve çok sayıda insanın tasarruflarını yitirdi (Tagesschau: Finanzmärkte: Die Legende von der Tulpenzwiebel).

Lale - Zehir ve Gıda

Tulpen; Laleler

1944/45 kışı Hollanda'da "Hongerwinter" olarak anıldı. Bunun nedeni Alman ablukasının gıda tedarikini engellemesiydi. Bir yandan lale soğanları artık ihraç edilemiyordu, diğer yandan insanlar giderek açlıktan ölüyordu (Westfälische Wilhelms-Universität Münster: Niederlande: Geschichte 1940 bis 1945: Hungersnot). Lalenin zehirli olup ama soğanı pişirildiğinde insan tüketimine uygun olduğu anlaşılınca, lale bahçe süs bitkisinden bir gıda maddesine dönüştü (Giftzentrale Bonn: Tulpe (Tulipa gesneriana)). O zamanlar lale öylece birçok hayat kurtardı. Bu zehirli konuya burada son verelim.

Laleler açtığında

Tulpen; Laleler

Toplam 4200'den fazla lale çeşidi var. Hem yaygın süs çeşitleri hem de yaban laleleri için en iyi çiçeklenme zamanı, serin veya güneşli hava koşullarına bağlı olarak Nisan ortasından Mayıs başına kadardır. Bununla birlikte, süs çeşitleri arasında farklılıklar vardır, bu nedenle yetiştirilen laleler üç çiçeklenme evresine ayrılır:

  1. erken çiçek açan lale çeşitleri: çiçeklenme dönemi: Mart
  2. orta çiçek açan lale çeşitleri: çiçeklenme dönemi: Nisan
  3. geç çiçek açan lale çeşitleri: çiçeklenme dönemi: Mayıs, bazen Haziran

Hollanda'da ilkbaharda tarlalarda ve parklarda açan laleleri görebilirsiniz - Hollanda gezi raporumuza bakın: Laleler.

Türkiye'nin yaban Laleleri

Türkiye'de de lale çiçeklerinin tadını parklarda çıkarabilirsiniz. Bununla birlikte Türkiyenin doğasında birçok yaban veya yabanileşmiş lale türlerini bulabilirsiniz.

almanca ismitürkçe ismibilimsel adıTürkiyedeki kaynağı
Armenische TulpeDağ lâlesiTulipa armenaKuzey-Doğu Türkiye
Zweiblütige TulpeAk lâleTulipa bifloraDoğu Anadolu
AlalTulipa systolaÇukurca (Hakkari)
Damen-TulpeÇelebi lâlesiTulipa clusianaAydın
Niedrige TulpeÇoban lâlesiTulipa humilisHakkâri, Van gölü
Çuh lâlesiTulipa koyuncuiHakkâri, Özalp (Van)
Orphanides-TulpeDoğandiliTulipa orphanideaEge Bölgesi, Trakya
Aleppo TulpeEkin lâlesiTulipa aleppensisGüney-Doğu Türkiye
Sonnenaugen-TulpeKaba lâleTulipa agenensisGüney-Batı Anadolu
Karaman lâlesiTulipa cinnabarinaSarıveliler (Karaman)
Felsen-TulpeKeraye lâlesiTulipa saxatilisBozburun yarımadası (Marmaris)
Kıvırcık lâleTulipa undulatifoliaTekirdağ, Çanakkale, İzmir
Muş-TulpeMuş lâlesiTulipa sintenisiiErzurum, Muş, Patnos, Tutak, Eleşkirt, Sof Dağı (Gaziantep)
Wilde TulpeSarı lâleTulipa sylvestrisVan
YavruağzıTulipa sylvestris subsp. australisBolu-Çankırı, Köroğlu Dağları, Beypazarı, Antalya, Kazdağı, Uludağ, Ege Bölgesi
Frühe TulpeTez lâleTulipa raddiiAmasya
Toros lâlesiTulipa pulchellaToros Dağları
Julia-TulpeYaban lâlesiTulipa juliaDoğu Türkiye

Öyleyse neden Lale çiçeğini izlemek için Türkiye'ye gitmeyesiniz? Muş-Patnos-Tutak-Eleşkirt rotasının dünyada eşi benzeri yok, zira 250 km'lik bu uzun güzergâhta laleleri çiçek açtıkları zamanında, yabani halleriyle görebilirsiniz. Maalesef henüz oraya gidemedik ama eşsiz bir manzara olmalı.

Belki bir gün orada buluşuruz gezginci arkadaşlar

Yorumlar

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

tr_TR